Aktüel

Bilimsel Yöntem Nedir?

Yayın tarihi: Kelime sayısı: 2032

Okuduğunuz bir kitap, gazete ya da izlediğiniz bir televizyon programı veya filmde karşınıza çıkan ve gerçek olduğu öne sürülen bilgilerin ne kadarının doğruluğunu kontrol ediyorsunuz? Veya internette yaptığınız bir araştırmada, örneğin bir bitkinin hangi rahatsızlıklara iyi geldiğini veya söz konusu yan etkilerinin neler olduğunu merak ediyorsunuz diyelim- sonuçların doğruluğundan nasıl emin oluyorsunuz?

Edgar Allen Poe, The System of Dr. Tarr and Prof. Fether (1845) başlıklı kısa öyküsünde “Duyduklarının hiçbirine, gördüklerinin yarısına inanma”1 der. Bu söyleme katılıyor musunuz? Ben, gördüklerimizin de tamamına ve hatta kendi düşünce ve varsayımlarımıza dahi şüpheyle bakmamız gerektiğini düşünenlerdenim. Çünkü bilim öznel değildir, her şeye şüpheyle bakmak gerektiğini vurgular ve kendi doğruluğunu dahi sıklıkla test eder. Olası bir farklılığın ortaya çıkması durumunda da süreci yeniden ele alır.

Bilim insanlarının bulduklarını araştıran tüm insanlar eğer doğruyu bulmayı amaçlıyorlarsa, okuduklarına düşmanlaşıp, onlara her yönden saldırmalıdırlar. Hatta, bu işi yaparken kendisinden de şüphe ederek tüm önyargı ve müsamahadan kurtulmalıdırlar. Hasan İbn-i Heysem (Alhazen)

Yayınladığım içeriklerde mümkün olduğu kadar güncel araştırmalara referanslar vermeye dikkat ediyorum. Aksi durumda ise söylemimin kişisel çıkarımlar olduğunu belirtmekteyim (bkz. sitenin footer alanı). Gündelik hayatımda da (elbette işimin de bu tür yaklaşımlara etkisini yadsıyamam) yine mümkün olduğunca benzer bir davranış gösteriyorum. Bu nedenle bu yazıda benim de temel aldığım, bilimsel yöntem nedir? sorusuna cevap olarak, iletilen bir bilginin doğruluğunun sınanmasına ve bir soruna veya duruma dair bilimsel bir açıklama getirebilmesine değineceğim.

Cemil Meriç‘in bir sözü vardır; “Aydınların aydınlatamadığı toplumları, soytarılar aydınlatır”2. Bilimden, bilimsellikten uzak, doğruluğu muallak olan söylemler bu sözde de belirtildiği gibi soytarıların ürünüdür ve kişinin kendisinden başka kimseye hizmet etmez, fayda sağlamazlar. Pek çok siyasetçinin, medya ünlüsünün ve benzeri kişinin söylemleri örnek gösterilebilir. Cehaletin artış gösterdiği, baskın hale geldiği ve desteklendiği toplumlarda sıklıkla bu gibi durumlarla karşılaşılabilmektedir. Bu nedenle, hayatımıza etki eden insanların soytarılıklarının farkında olabilmek adına bilimi daha çok benimsemeli, bilimsel yöntemi gündelik yaşantımızın her anına taşımalıyız. Peki, bilimsel yöntem nedir?

Önerilen Yazı

Bilimsel Yöntem Nedir?

Yöntem açıklaması öncesinde kısaca bilimin ne olduğuna bakalım. TDK‘da bilim, “evrenin veya olayların bir bölümünü konu olarak seçen, deneye dayanan yöntemler ve gerçeklikten yararlanarak sonuç çıkarmaya çalışan düzenli bilgi, ilim”3 şeklinde tanımlanmakta. Yani, deneyler ve gözlemlerin sonucunda elde edilen ve kişisel çıkarımlar barındırmayan bilgilerin bir araya gelmesi olarak da yorumlayabiliriz.

Bilgi ise, bilen ile bilinen arasındaki ilişkiden doğan her türlü ürün olarak ifade edilmektedir.

Kişisel gözlem ve doğrudan inceleme, kaydetme kapasitesini artırır; gerçeği ayırt etmeyi ve aynı zamanda nesneleri tanımlamayı sağlar. Sadece kitaptan okumak yerine, verileri toplamakta büyük bir fayda ve teşvik vardır.El-Biruni

Bilimsel yöntem tam da bu tanımlar çerçevesinde, bilginin üretimi sürecini ifade etmektedir. Yani, bilimsel bir hedef doğrultusunda bir bilgiye ulaşmak amacıyla belirlenen ve nesnel bir şekilde adım adım takip edilen, izlenen yoldur. Bu yolun esas dayanağı gözlem ve deneylerdir. Nicel ölçümler (sayılabilen, ölçülebilen vb.) doğrultusunda ilerler. Diğer yandan bilim bilimsel yöntemin de gerekliliği olarak tarafsız ve özgür olabilmesi için sınırlandırmaları, maruz bırakıldığı etkileri ve otorite kontrolünü reddeder. Bilimsel yöntemin tek amacı, bir problemi gözlem ve kontrollü deneyler sonucunda elde edilen bilgiler ışığında çözmektir.

Bilimsel Yöntemin Temel Özellikleri Nelerdir?

  • Deneyler ve tutarlı gözlemlerle ilerler,
  • Neden ve sonuç ilişkilerinden yararlanır,
  • Herkes tarafından izlenebilir ve eleştirilebilir (bkz. Vatandaş Bilimi (Citizen Science) Nedir?),
  • Bağımsızdır,
  • Deneyler ve hipotezler sonucunda doğruya ulaşmayı hedefler,
  • Bilimsel esaslar uyarınca bilimsel bilgi edinimi için herkes kullanılması zorunludur. Bu nedenle evrensellik ilkesini barındırır,
  • Yanlışlanabilir. Eğer bir hipotez eğer bilimsel yöntem aşamaları tarafından desteklenemiyorsa o hipotez yanlıştır.

Bilimsel Yöntemlerle Bilginin Edinimi

Öncelikle bir problem ve bu problemin nedenlerine duyulan merak ile yola çıkılması gereklidir. Bir sonraki adımda, ele alınacak problem gereksiz detaylardan arındırılmalıdır. Netleştirilen sorun üzerine araştırmalara başlanabilir. Araştırmanın nesnel olması, kişisel görüş ve fikirlerden uzak olması gereklidir.

Verilerin elde edilmesinin ardından hipotezler (ön-tezler) ortaya konabilir. Hipotezin temel mantığı toplanan bu veriler üzerinden problemin çözümüne yönelik test edilebilir/sınanabilir tahminlerde bulunmaktır. Tespit edilen problem ile veriler arasında mantıklı bağlantılar kurmak önemlidir. Bu bağlantılar deney sürecinde değerlendirileceklerdir ve bu nedenle güçlü ve desteklenebilir olmalıdırlar. Pek çok farklı deney ve gözlemin ardından sunulan hipotezlerin bir araya getirilip bilimsel probleme kapsamlı bir açıklama getirebilmesi durumunda bir probleme dair bir teori üretilmiş olur. İyi bir teori (veya kuram) anlaşılır ve geliştirilmeye açık olmalıdır. Bilim tamamen kesinlik kazanmaz ve bu nedenle teoriler başka yöntemlerle sınanabilir ve yanlışlanabilir, çürütülebilirler ve/ya geliştirilebilir. Bilim felsefesine önemli katkıları bulunan, Avusturya kökenli Britanyalı felsefeci Karl Popper‘a göre bilimselliğin temel ölçütü doğrulanabilirlik değil, yanlışlanabilirliktir4. Bilim bu nedenle kıymetli ve önceliklidir. Elbette günümüzde geçerliliğini uzun süredir koruyan teoriler mevcuttur ve hala sınanmaya devam edilirler.

Teori kontrollü deneylerle pek çok kez doğrulandığı ve bilim çevreleri tarafından genel kabul gördüğü (peer-review) durumda kanunlaşır (ki son yıllardaki tartışmalar, kanun ifadesinin hatalı bir kapsama olduğu ve bilimsel gerçeklik temelinde yeniden değerlendirilmesi gerektiği üzerine odaklanmaktadır). Evrim teorisi gibi doğruluğu genel kabul gören, deneysel sonuçlarla doğrulanan ancak kapsamının tamamen değerlendirilmesinin çok uzun sürdüğü/pek çok değişkenin dahil olduğu durumlarda teorinin doğrulanması söz konusu olana kadar teori olarak değerlendirilmeye devam edilir5.

Tüm bu ifadeleri maddeler halinde listeleyecek olursak, bilimsel yöntem kapsamındaki adımları şu şekilde sıralayabiliriz4.

  • Problemin belirlenmesi,
  • Problemle ilgili verilerin toplanması, gözlemde bulunmak,
  • Hipotez(lerin) üretimi,
  • Verileri temel alarak tahminde bulunmak,
  • Tahminin kontrollü deney(ler)le test edilmesi

Bilimsel Yöntemin Basamakları Nelerdir?

Bu maddeleri başlıklar halinde açıklayalım ve örneklendirelim.

Problemin Belirlenmesi

Problem net bir şekilde belirlenmelidir. Doğru ya da amacı saptıran detaylara sahip olan bir problem sonraki sürecin doğru bir şekilde ilerleyememesine neden olur.

Milyonlarca insan elmanın düşüşünü gördü; ancak sadece Newton, ‘Neden?’ diye sordu. Bernard Baruch

Gözlem Yapmak

Nitel ve nicel gözlemlerle veriler toplanır. Nitel gözlemler, gözlemcinin algılarına dayanır. A noktasının B noktasından uzak olduğunu söylemek kişisel bir yorumdur. Nitel gözlemleri desteklemek amacıyla kullanılabilirler. Nicel gözlemler sayılabilir, ölçülebilirler ve kişisel değerlendirmeler barındırmaz. A noktasının gözlemciye uzaklığının 100 metre, B noktasının ise 90 metre olduğunu ölçmek ve bu ölçümün sonucunda A noktasının B noktasından 10 metre daha uzakta olduğunu söylemek mümkündür.

Gerekli Verilerin Toplanması / Gözlemde Bulunmak

Problemin hatlarının netleştirilebilmesi ve listelenebilmesi gerekmektedir. Hayvanlarda üreme süreçlerini değerlendirirken yaşam ortamlarını, besin yoğunluğu, yırtıcılar, mevsimsel etkiler gibi ilişkileri de değerlendirmek gerekir.

Hipotez (Ön-tez) Kurulması

Önceki adımlarda elde edilen bilgiler ışığında hipotezler kurulmalıdır. Belirlenecek hipotez(ler) toplanan verilere uygun/desteklenebilir ve deneylerle kontrol edilebilir olmalıdır7.

“Salvador Dali resimleri güzeldir” ifadesi şahsi düşünce barındırdığı için bir hipotez değildir ve test edilemez. Ancak, test edilebilir, ölçülebilir bir şekilde sorulduğunda hipotez niteliği kazanabilir. Örnek bir hipotez olarak “yürüyüş yapmak kalp sağlığına olumlu etki yapar” ve “sigara ve alkol kullanımı kanser ve akciğer hastalıklarına neden olur” örnekleri verilebilir.

Önerilen Yazı

Tahminde Bulunma

Üretilen hipotez(ler)in doğruluğunun kontrol edilmesi gerekmektedir. Tahminler genelde şu yöntemlerle gerçekleştirilir; “Tümdengelim” ve “Tümevarım”.

Tümdengelim yönteminde, bir ön bilgi kullanılarak genelleme yapılır.
Tümevarım yönteminde, özel gözlemler üzerinden bir sonuca varılır.

Tahminde bulunurken “Eğer …… ise …… -dir.” kalıbı kullanılabilir. Örnek olarak şu hipotez üzerinden ilerleyebiliriz; “Fotosentez hızı ışığın dalga boyuna bağlı olarak değişir.” Bu hipoteze dayalı tahmin ise şu şekilde olacaktır; “Eğer fotosentez hızı ışığın dalga boyuna bağlı olarak değişiyorsa, bitkinin mavi ışık altında tükettiği CO2 miktarı, yeşil ışık altında tükettiğinden farklı olmalıdır.”

Kontrollü Deneyler

Kontrollü deney, doğada gerçekleşen olayların kontrol edilebilir bir ortamda (genellikle laboratuvar ortamı) gerçekleştirilebilmesidir. Kontrollü deneyde araştırılan faktör gruplar üzerinden değerlendirilir. Bu gruplardan bir tanesi sabit tutulur ve diğer(ler)i değiştirilir. Sabit tutulan grup kontrol grubu olarak adlandırılır. Değiştirilen diğer gruplar hipotezin doğruluğunun kontrol edilmesi amacıyla adım adım takip edilir / gözlemlenir. Kontrollü deney bilimsel çalışma yönteminin en önemli parçasıdır. Bu gruplardan elde edilen bilgiler üzerinden sonuçlar ortaya çıkar. Yanlışlanan bir hipotezde hipotez adımı yeniden ele alınır. Doğrulanan bir hipotez teori olarak değerlendirilir.

Kaynakça nedir?
  1. Edgar Allen Poe, The System of Dr. Tarr and Prof. Fether (1845), “You are young yet, my friend,” replied my host, “but the time will arrive when you will learn to judge for yourself of what is going on in the world, without trusting to the gossip of others. Believe nothing you hear, and only one half that you see.
  2. Diriliş Postası, Aydınların aydınlatamadığı toplumları, soytarılar aydınlatır (2016), dirilispostasi.com/kultur-sanat/aydinlarin-aydinlatamadigi-toplumlari-soytarilar-aydinlatir-5a7847cc18e540307866f57a Erişim tarihi: 24 Mayıs 2018
  3. Popper, Karl. Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge. New York: Basic Books, 1962.
  4. Gürkan Akçay, bilimfili, Bilimsel Yöntem Nedir? Ve Neden Çoğu İnsan Bilimsel Yöntemi Yanlış Kavrar?, bilimfili.com/bilimsel-yontem-nedir-ve-neden-cogu-insan-bilimsel-yontemi-yanlis-kavrar/ Erişim tarihi: 24 Mayıs 2018
    Khan Academy, Bilimsel Yöntem, tr.khanacademy.org/science/biology/intro-to-biology/modal/v/the-scientific-method Erişim tarihi: 24 Mayıs 2018
  5. Çağrı Mert Bakırcı, Evrim Ağacı, Bilimsel Yöntem – 1: Bilim Dahilinde Hipotezler, Kanunlar, Bilimsel Gerçekler ve Teoriler, evrimagaci.org/article/tr/bilimsel-yontem-1-bilim-dahilinde-hipotezler-kanunlar-bilimsel-gercekler-ve-teoriler Erişim tarihi: 24 Mayıs 2018
  6. Bernard Baruch, “Millions saw the apple fall, but Newton was the one who asked why.
  7. Çağrı Mert Bakırcı, Evrim Ağacı, Bilimsel Yöntem – 2: Bilimsel Yöntemin Örnekler Üzerinden Analizi, evrimagaci.org/article/tr/bilimsel-yontem-2-bilimsel-yontemin-ornekler-uzerinden-analizi Erişim tarihi: 24 Mayıs 2018
Hey! Bir dakika!

Yeni içeriklerden haberdar olmak ister misin?


Kayıt Ol!

Etiketler

Yorumlar

Yazıyla ilgili düzenleme gönder!

Neden Yoldan Çıktım?

Neden Yoldan Çıktım?
Ekoyurttaş. Yazar, çizer, yürür-gezer, bisikletle ulaşır. Daha az tüketmenin, tüketmekten çok üretmenin, dönüştürmenin yollarını arar, paylaşır.

Sonraki Yazı

Aktüel

Biyoçeşitlilik (Biyolojik Çeşitlilik) Nedir?

Şehirlerde yaşamanın olumsuzluklarından biri, şehirlerin insanları içerisinde bulundukları asıl ortamdan soyutlamaları ve bir...
Önerilen Kitap
Mindware - Etkili Düşünme Araçları
Kitaba Gözat!