Aktüel

Sis Nedir? Nasıl Oluşur?

Yayın tarihi: Kelime sayısı: 2959

Doğanın güzellikleri içerisinde ayrım yapmak istemesemde, özellikle sisli havada, renklere eklenen koyuluk ve mesafelerdeki belirsizlikte ilerlemenin (örn. Tevfikiye-Keramet) çok ayrı bir keyfi olduğunu düşünüyorum. Diğer yandan, öğrenciliğimin geçtiği Eskişehir’de sis kış döneminin olmazsa olmaz doğa olaylarından biriydi. Yüksek bir noktada olan evimin balkonundan belli belirsiz bina silüetlerini izlemekten çok ayrı bir keyif alırdım. İstanbul’da ise durum biraz daha farklı. Bir çok zaman sıklıkla karşılaşılan sis İstanbul için toplu taşıma araçların faaliyetlerini olumsuz etkileyen, kazalara neden olabilen bir olaylar örgüsünü ifade etmekte. Ha, bu olumsuzluklara karşı yeni havalimanının planlamasında sis ve diğer doğa olaylarının etkilerinin göz ardı edilmesine ne demeli bilemiyorum. Haberlerde “Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) sis uyarısı yaptı”, “İstanbul Deniz Otobüsleri AŞ (İDO), sis nedeniyle tüm iç hat deniz otobüsü ve araba vapuru seferlerini iptal etti”, “Türk Hava Yolları (THY) da, yoğun sis nedeniyle uçak iniş ve kalkışlarını durdurdu” gibi ifadelerle olumsuz nitelendirilen sis doğa olayları içerisinde elbette bir kasıt barındırmıyor. Doğaya uygun hareket etmek doğanın parçası olan bizlerin yükümlülükleri arasında, doğanın bize uygun hareket etmesini beklemek bu anlamda oldukça saçma. Bu yazıda sis nasıl oluşur, türleri, özellikleri nelerdir sorularına karşın derlediğim yanıtları paylaşacağım.

Sis Nedir?

Buğu, çok su damlacıkları (1 µm’den 50 µm – 60 µm’ye kadar) ve buz kristalleri ya da hepsinin bir arada yoğunlaşmasıyla oluşan, farklı renk, biçim, oluştukları yükseklik ve etki oluşturdukları hava olaylarıyla birbirinden ayrılan, genelde tabanı yer yüzeyinden yukarıda olan kümeler bulut olarak ifade edilmektedirler. Sis ise, Stratus (St) bulutunun (yer seviyesinde oluşan sığ katmanlar) yer yüzeyinde meydana gelmiş hali olarak ifade edilebilir. Sisteki su zerreciklerinin daha küçük olması nedeniyle sis genellikle diğer bulutlardan daha yoğun görünmektedir. Hafif siste damlacık sayısı 1cm³’te 50-100’e yakındır, yoğun siste ise 500-600 arasındadır. -20ºC sıcaklıkta sis genellikle soğumuş su damlacıklarından oluşur, daha düşük sıcaklıklarda ise buz kristallerine rastlanır. Sis durumunda havanın bağıl nemi %100’e (%95 ile %100 arasında) yakındır. Çok sayıdaki küçük su damlacıkları, daha az sayıdaki büyük su damlacıklarına oranla daha fazla ışık emer. Bu da onların daha yoğun tabakalar halinde görülmesi sonucunu doğurur. Ek olarak, sis içinde çisenti (ince ince, toz gibi yağan yağmur) biçiminde çok hafif yağış olabilir. Sisin sıklıkla şehirlerde oluşuyor olmasının nedeni hava hareketi ve hava kalitesiyle ilişkilidir.

Araç Yolu ve Sis

Of rolling fog and driving faith and Mother Teresa.

Zirai açıdan faydalı olan sis, havadaki nemi artırdığı ve difüz radyasyona (bulutlar, atmosferdeki partiküller, yeryüzü şekilleri gibi etmenler nedeniyle kırılarak tekrar yüzeye ulaşan radyasyon) yol açtığı için bitkiler üzerinde de oldukça etkilidir. Özellikle sık sis alan yamaçlarda difüz radyasyon altında yetişen kayın, göknar ve lâdin gibi ağaçlardan oluşan ormanlar yaygındır. Diğer yandan, çoğunlukla yatay görüş mesafesini 1 KM’nin altına düşüren ve kalınlığına bağlı olarak da dikey görüş mesafesini engelleyebilen sis insan yaşamını olumsuz bir şekilde etkileyebilmektedir. Gün ışığına ve görüş netliğine engel olduğu için deniz her yıl kara, deniz ve yatay ve düşey görüş mesafesinin önemli olduğu hava taşımacılığında pek çok can ve mal kaybına neden olabilmektedir.

Bu yüzden, gerek ekonomik yatırımlarda ulaşım açısından, gerekse şehirleşmede insan aktivitesi bakımından, bir bölgenin sis analizinin yapılması, bu bölgelerde yer alan bitki örtüsünün korunması oldukça önemli ve önceliklidir.

Sis Tahmini Nasıl Yapılır?

Sis tahmini meteoroloji ofisleri tarafından belli periyotların oluşabilecek meteorolojik parametrelerini hesaplayan model sonuçlarına göre yapılmaktadır. Meteoroloji balonlarıyla (weather ya da sounding balloon) elde edilen atmosferin yukarı seviyelerdeki bilgiler hazırlanan temp diyagramları inversiyonun ve nemin hesaplanmasında faydalı olsa da, bu bilgilerin gün içerisinde iki kere elde edilmesi atmosferin akışkan yapısından dolayı farklı zaman aralıkları için tahmin yürütmeyi zorlaştırmakta. Ayrıca bu balonların yurt genelinde Ankara, İstanbul, İzmir, Isparta, Samsun, Adana, Diyarbakır, Erzurum şehirlerinde bırakılması diğer şehirler için yaklaşık değerler üzerinden tahmin yürütülmesine neden olmakta.

Sisli Ortam

The fog in Irxleben, Germany

Sis Türleri Nelerdir?

Sis türlerini oluşma biçimleri ve özellikleri baz alınarak aşağıdaki başlıklar altında sıralayabiliriz.

Hava Kütlesi Sisleri (Kütlesel Sisler veya Soğuma Sisleri)

  • Radyasyon Sisi

    Rüzgarın olmadığı, açık ve durgun gecelerde ısı kaybı sebebiyle yer yüzeyi ve yüzeye yakın hava soğumaktadır. Yer yüzeyinden yukarıya doğru yükseklikle birlikte atmosferde ters bir sıcaklık dağılımı ortaya çıkmaktadır. Alt seviyelerdeki soğuk havaya ek olarak, yükseklik arttıkça sıcaklık da artar ve oluşan soğuma havanın çiğ noktasına kadar inerse sis meydana gelir. Genelde bu sis türü gece başlar ve çoğunlukla gün ortasına doğru, gündüz sıcaklığıyla birlikte dağılır. Ülkemizin özellikle iç kesimlerinde ilkbahar ve sonbaharda gökyüzünün açık olduğu günlerde sık sık radyasyon sisi meydana gelmektedir. Çukur bölgelerde (vadilerde) ve küçük derelerde gece boyunca civar yamaçlardan aşağıya doğru oluşan soğuk hava akımı neticesinde de yüksekliği insan boyunu geçmeyen şekillerde görülebilmektedir.

    Radyan sisi daima sıcaklık terselmesinin (inversiyon) varlığı ile bağlantılıdır. Yazın radyasyon sisinin kalınlığı 200m.’yi geçmez. Ancak, kışın havanın rüzgarsız ve bulutsuz olduğu antisiklonik durumlarda, yani çevresinde bulunan havaya göre yüksek basıncı olan bölgelerde radyasyon sislerinin kalınlığı 1000m.’ye kadar ulaşabilir ve üst üste birkaç gün sürebilir. Bu tür durumlarda radyan sisinin dağılması için hava kütlesinin değişimi gerekir. Radyasyon sislerinin oluşumu için şartlar şunlardır:

    1. Açık gökyüzü
    2. Yükseklikle sabit veya artan/yüksek bağıl nem
    3. Kararlı tabakalaşma ve zayıf rüzgar

    Yüksek bağıl nem önemli bir faktör olduğundan radyasyon sisleri soğuk kıtalar üzerindeki denizsel kökenli durgun havada çok sık olarak meydana gelsede, deniz sıcaklığının günlük değişimi karalara göre oldukça küçük olduğu için radyasyon sisleri normal olarak okyanuslar üzerinde oluşmaz.

  • Adveksiyon (Yatay Hava Hareketi) Sisi

    Sıcak ve nemli havanın soğuk bir yüzey üzerine hareketiyle alt katmanların soğuyarak yoğunlaşması sonucu oluşur. Çoğunlukla kıyı bölgelerinde görülür. Örnek olarak Balkanlar’dan gelen soğuk hava kütlesinin Marmara Denizi üzerinden geçmesiyle oluşan sis tabakası gösterilebilir.

    Adveksiyon sisinin oluşması için uygun şartlar şunlardır:

    1. Hava kütlesi ile alttaki yüzey arasında büyük sıcaklık farkı
    2. Orta derecede rüzgar hızı şiddeti (2 – 7 m/sn)
    3. Başlangıçta kararlı tabakalaşma
    4. Yükseklikle sabit kalan veya artan özgül nem

    Adveksiyon sisleri bazen binlerce km2.’lik bir alanı kaplayabilir. Bu tip sisler gün boyunca her an oluşabilir ve günlerce, bazen de haftalarca kalabilirler ve deniz ulaşımını önemli ölçüde aksatabilirler. Adveksiyon sislerinin frekansları kışın daha büyüktür ve etkiledikleri alan daha geniştir. Sisin dağılması için ısı alışverişinin sona ermesi veya kuvvetli bir rüzgarın çıkması gerekmektedir. Kara meltemleri etkisiyle kıyıdan uzaklaşan adveksiyon sisleri rüzgar tersine dönünce, deniz meltemleri ile, yeniden kıyıya dönebilirler.

  • Adveksiyon-Radyasyon Sisi

    Soğuma ve sisin oluşumu adveksiyona ve yayılmaya bağlı olduğunda meydana gelen sislere Adveksiyon-Radyasyon sisleri denir. Bu tip sisler yükseklik bakımından güçlü olup, geniş alanları kaplarlar ve havacılıkta görüş mesafesini oldukça düşürdüğü için büyük tehlike arzederler.

  • Orografik Sis

    Yer Şekili Sisi, Adyabatik Yayılma Sisi veya Yamaç Sisi olarak da belirtilir. Yatay hareket eden havanın yer şekli/yamaç etkisiyle hafif hafif ve yataya yakın yükselerek soğumasıyla oluşur. Örneğin, yaz aylarında Doğu Karadeniz bölgesinde denizden gelen serin ve nemli hava Doğu Karadeniz Dağları boyunca yükselip soğuyarak yoğuşma noktasının altına iner. Bu nedenle yazın bu dağların Karadeniz’e bakan yamaçları sisle kaplıdır.

Cephe Sisleri

Karşılaşan iki farklı hava kütlesinden sıcak olanın soğuk olan üzerinde yükselerek soğuması neticesinde oluşur.

Buhar Sisi

Soğuk hava sıcaklığının, sıcaklığı çok daha yüksek bir su yüzeyinden geçmesiyle meydana gelir. Buhar sislerinin meydana gelebilmesi için ekstrem sıcaklık farkları gereklidir. Böyle durumlarda suyun sıcaklığına karşılık gelen doymuş buhar basıncı, havanın aktüel buhar basıncından çok daha büyüktür. Bu nedenle su hızla buharlaşarak sis tabakasını oluşturur. Genelde buhar sisleri sığ olup su yüzeyi üzerinde dağınık duman kümeleri şeklinde meydana gelir. Diğer taraftan, yüzey üzerinde belli bir yükseklikte bir inversiyon altındaki tabaka buhar ile dolduğunda, böyle sisler oldukça yoğun ve sürekli de olabilirler.

Göller, ırmaklar ve bataklıklar üzerindeki sisler de buhar sisi olarak nitelendirilebilir. Soğuk bir hava kütlesinin bu bölgelerin üzerine yerleşmesiyle ve nadiren yağmurdan hemen sonra kara üzerinde oluşabilirler.

Deniz Sisi

Daha ziyade Kuzey kutup dairesinin üstünde kalan bölgede görülür. Bu bölgelerde kar veya buz yüzeyinin sıcaklığı, deniz yüzeyinin sıcaklığından nispeten daha düşüktür. Hava kütlesi buradan su yüzeyine geçince, hızlı bir şekilde buharlaşma başlar ve sis oluşur.

Şehir Sisi

Şehirler sis oluşumu için oldukça elverişlidir. Ağaçlık bölgelerin azalması, çeşitli yakıtların yanması sonucu atmosfere giden su buharı, endüstri kuruluşları tarafından atmosfere büyük miktarda yoğunlaşma çekirdekleri atılması vb. nedenlerden dolayı şehirler sis oluşumu için elverişli bir ortam sağlamaktadır. Ayrıca, atmosferde bulunan toz parçacıkları ve çeşitli partiküller de sis için elverişli ortamla birleştiğinde şehir sisi sıklıkla söz konusu olabilmektedir.

Amerikanın San Fransisco yöresindeki sis oluşumunda istisnai olarak bir farklılık söz konusudur. Sıcak kumsallar üzerinde serin sabah esintileri vardır ve kumdaki bu nem buharlaşarak yoğun sis tabakalarını şekillendirir.

Yoğun Sis

7 Tips on Driving in the Fog Safely

Görüş Mesafesine Göre Sisler

  • Çok Yoğun Sis (görüş mesafesi 50m.’ye kadar)
  • Yoğun Sis (görüş mesafesi 50m.-200m. arasında)
  • Mutedil Sis (görüş mesafesi 200m.-500m. arasında)
  • Hafif Sis (görüş mesafesi 500m.-1000m. arasında)
Görüş Mesafesi Nedir?

Hava durumuyla ilişkili olarak bir nesnenin görülebileceği, mesafe/hat ve niteliğinin tanımlanabildiği en uzak mesafe olarak ifade edilebilir ve havanın şeffaflığının bir ölçütüdür.

Sis ve Kar Örtüsü İlişkisi

Buz üzerindeki doyma basıncı suya göre daha küçüktür ve kar yüzeyindeki şartlar su damlacıklı sisin oluşumuna uygun değildir. Sıcaklık düştüğünde hava kar yüzeyinde su yüzeyinde olduğundan daha önce doyuma ulaşır ve su buharının sis damlacıkları halinde yoğunlaşmasını önler. Ancak, hava kütlesinde su damlacıklı sis kar yüzeyi üzerine gelmeden önce oluşmuşsa karın süblimleşmesi sisi dağıtabilir. Bu nedenle, eriyen kar üzerine gelen sisler belirgin bir dağılma eğilimi gösterir.

Ek olarak, kar üzerinde sıcaklıkların sıfır dereceye yakın olması sis oluşumu için etkilidir. Bu şartlarda su ve buz üzerindeki doyma basınçları arasındaki fark küçüktür ve bu nedenle sisler, sıcaklığı sıfır dereceye yakın (5 ila -5°C) kar yüzeyleri üzerinde çok sık meydana gelirler. Hava sıcaklığı -10 ila -15°C’a eriştiğinde basınç farkı maksimum değerine yükselir, buna uygun olarak kuruma etkisi artar ve bu durumda kar yüzeyi çok kuvvetli bir dağıtıcı olarak etki yapar. Aşağı yukarı -39°C’dan daha düşük sıcaklıklardaysa bütün sisler buz kristallerinden oluşur ve kar örtüsünden etkilenmeden uzun süre kalabilirler.1

Dünyanın En Sisli Yeri Neresidir?

Newfoundland adasında bulunan Grand Banks yıl içerisinde en az 200 günü sisli geçirdiği için dünyadaki en sisli yer olarak bilinir. Kuzey Atlantik Okyanusu’nun Kanada sahillerine yakın bölümünde bulunan bu bölge sıcak ve soğuk suların karıştığı bir alanda yer almaktadır.

Türkiye’nin En Sisli Yeri Neresidir?

Karadeniz bölgesidir. Bölge halkının duman olarak ifade ettiği yamaç sisleri ağırlıklı olarak bu bölgede görülür. Sık ormanlık alanların etkisiyle kara ve deniz arasındaki sıcaklık farkı artmaktadır. Bu artış ortalamanın üzerinde bir sis yoğunluğuna neden olmaktadır.

Sabah Gazetesi, Sis Haberi

İKK Raporu, proje alanının doğrudan deniz üzerinden gelen rüzgârlara açık olduğu uyarısını yaparak, uçuş için uçağın gelen rüzgârı önden alması gerektiğini, yandan ya da arkadan almasının tehlikeli olduğuna dikkat çekmektedir. Nitekim İTÜ Uzay ve Uçak Mühendisliği Fakültesi Meteoroloji Bölümünden Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu da uçakların rüzgara karşı kalkıp, rüzgara karşı inmeleri gerektiğini oysa 3. Havalimanı’ndaki pistlerin hâkim rüzgarların yönleri dikkate alınmadan inşa edildiğini ifade etmektedir. 3. Havalimanı’nın Kuzey-Güney ve Doğu-Batı doğrultulu pistleri, Kuzeybatı ve Kuzeydoğu yönünden esen ve kentin iki ana rüzgarı olan Lodos ve Poyraz rüzgarlarını yandan almaktadır. Dolayısıyla, yandan rüzgâr alan uçakların yağmurlu ve fırtınalı havalarda iniş yaparken kanat katlanması ve türbülans ile savrulmaları muhtemeldir71. Sayılan nedenlerden dolayı Türk Hava Kurumu Teknik Birimi’nin projeye onay veremediği bilinmektedir72. Yine Kadıoğlu’na göre Karadeniz kıyıları dünyanın en sisli yerleri kıyılardır ve 3. Havalimanı projesi sadece sulak bir bölge üzerinde değil aynı zamanda Karadeniz’in de kıyısındadır. Karadeniz kıyısından taşınan sis, bölge nemli olduğu için besleneceğinden burasının sisli bir havalimanı olacağı kesindir.

Yaşam, Doğa, Çevre, İnsan ve Hukuk Karşısında 3. Havalimanı Pojesi

Sisin İnsan Sağlığına Olumsuz Etkisi Var Mı?

Şehir sisinin oluşumunda havada bulunan partiküller havanın kalitesini olumsuz yönde etkileyebiliyor. Yoğun sisin söz konusu olduğu günlerde atmosfer kirliliğe daha duyarlı hale geliyor. Alt katmana yerleşen kirli hava insanların solunumlarını etkileyebiliyor. Bu nedenle, meteorolojik olarak oluşan sisli günlerde sanayi bacalarından çıkan duman yoğunluğunun en alt seviyeye indirilmesi öneriliyor. Ancak, doğrudan hava kirliliği dışında oluşan şehir sisinin olumsuz bir yanı olduğuna dair güncel bir araştırmaya daha denk gelmedim. Ek olarak, hava kalitesi ölçümlerine dair bir çok bilgiye Open Data Barometer üzerinden ulaşabilirsiniz.

Kaynakça nedir?
  1. 1 Boğaziçi Üniversitesi, Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, Meteoroloji Laboratuvarı
  2. Lojistik Regresyon Analizi İle Eskişehir’in Sis Kestiriminin İncelenmesi, İstanbul Ticaret Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Yıl: 8, Sayı: 16, Cengiz Aktaş, Orkun Erkuş, 2009
  3. Ultraviyole Radyasyonu Etkileyen Faktörler (pdf)
  4. Güneş Enerji Santrallerinin Kurulumunda Güneş Ölçümünün Önemi ve Türkiye’de Yasal Mevzuat, İskender Kökey, VIII. Ulusal Ölçümbilim Kongresi, 26-28 Eylül 2013
  5. Kentlerde Hava Kalitesinin Geliştirilmesi Projesi-Kentair, Erzurum Hava Kalitesi Değerlendirme Raporu (pdf), Abdullah Karaca, Ayhan Şenol, Fatih Denizli, Mustafa Çiçek, Yakup Derman
  6. Hava Kirliliği-Vizyon ve Misyon (pdf), Prof. Dr. Ferruh Ertürk, Yıldız Teknik Üniversitesi İnş. Fak. Çevre Müh. Böl. Beşiktaş, İstanbul
  7. Dış Ortam Hava Kirlenmesi (pdf), Çevre Sağlığı Temel Kaynak Dizisi, No:8, Doç. Dr. Çağatay Güler, Zakir Çobanoğlu
  8. Hava Kirliliği, Asit Yağmurları, Sis Kirliliği ve Önlenmesi (pdf), Kimyada Özel Konular, Dr. Sakıp Kahraman
  9. Görüş Mesafesi Ne Demektir?, Teknekolik
Hey! Bir dakika!

Yeni içeriklerden haberdar olmak ister misin?


Kayıt Ol!

Etiketler

Yorumlar

Yazıyla ilgili düzenleme gönder!

Neden Yoldan Çıktım?

Neden Yoldan Çıktım?
Ekoyurttaş. Yazar, çizer, yürür-gezer, bisikletle ulaşır. Daha az tüketmenin, tüketmekten çok üretmenin, dönüştürmenin yollarını arar, paylaşır.

Sonraki Yazı

Aktüel

Büyük Anadolu Yürüyüşü

Hatırlar mısınız Büyük Anadolu Yürüyüşü’nü? Kervanlar Anadolu’yu Vermeyeceğiz diyerek kadınlı erkekli, çoluklu çocuklu,...

Önerilen Yazılar