Görsel Kaynağı: Natural History Museum, Images of Nature Gallery: Women artists
Aktüel

Taksonomi Nedir?

Yayın tarihi: Kelime sayısı: 1347

Ortaöğretim ve üniversiteye hazırlık dönemlerinde biyoloji severek takip ettiğim derslerden biri olmadı. Geçmişe bakıp düşündüğümde kaçan fırsatlar olarak görüyor, bir şekilde mümkün olduğunda bu durumu telafi etmeye gayret ediyorum. Faydalandığım kaynaklar arasında ise Khan Academy çok ayrı bir önem taşıyor. Taksonomi ve Hayat Ağacı başlığına ait ders içeriğini aşağıda video halinde görebilirsiniz. Bilgilerinizi gözden geçirmek ve yeni/güncellenmiş bilgilere Biyoloji başlığından ulaşabilirsiniz.

Taksonomi

Her yeni araştırma sonucuyla değişen, zenginleşen ve kimi zaman da bu zenginlik içerisinde insan eliyle yitip giden, soyu tükenen canlıların sayısıyla ilgili olarak biyoçeşitlilik (biodiversity) araştırmaları çerçevesinde 2 milyon ile 10 trilyon 1 arasında tür olduğu ve 1.6 milyon civarında türün kayıt altına alınabildiği belirtilmektedir 2. Kara ve su ortam farklılıklarına göre ayrımlarda keşfedilmemiş alanların da yoğunluğu göz önünde bulundurulduğunda keşifler tahminler karşısında oldukça düşük bir orada kalmakta 3.

Canlıları kayıt altına alırken ortak özellikleri, birbirlerinden ayıran farklılıkları ve yaşam ortamları gibi kriterler çerçevesinde sınıflandırma ihtiyacı oluşmuştur. Bu anlamda, canlıların sınıflara ayrılması hem canlıların daha yakından tanınması hem de canlılar arasındaki ilişkilerin anlamlandırılmasında önemli bir rol oynamaktadır. Aşağıda Domain (Bölüm)’den Spicies‘e (Tür) Bayağı kardinal kuşu (cardinal cardinalis)’un tanımlanması için kullanılan diyagramı iletiyorum.

Taksonomi - Canlıların Sınıflandırılması

Diyagramda da görüleceği üzere sınıflandırma birilmerinde Spicies (Tür) arasındaki geçişlerde canlı sayısı ve benzerlik oranları değişmektedir. Örneğin Tür’den Alem’e gittikçe canlı sayısı artar, benzerlikler ise azalır. Türler sabit değildir ve değişimler sonucunda sıklıkla yeni türlerle karşılaşılır. Tür’ün diyagramda görülmeyen alt birimleri de vardır ve varyete/ırk olarak ifade edilip, henüz türleşmemiş bireyleri tanımlar.

Yukarıdaki tanımlamalar ışığında, Bayağı kardinal kuşunu diyagramı temel alarak kardinal kuşugiller familyasından ötücü bir kuş türü olarak ifade edebiliriz.

Açıklamalar ve örneklerle de görüldüğü üzere taksonomi (Yun. taxis = düzene koymak), dünya üzerindeki canlıların sınıflandırılması, oluşan kategorilerin/grupların isimlendirilmesi ile ilgilenmektedir ve bu nedenle sınıflandırma (taksonomi) bilimi olarak da açıklanabilir. Oluşturulan bu tanımlamalara familya, alem, takım, tür ve cins örnekleri verilebilir ve belirli bir gurubu tanımlayan bu gruplar “takson” olarak ifade edilir. Taksonomi (sınıflandırma bilimi) taksonların içerisinde bulunan canlıların belirlemesine ve sıralandırılmasına odaklanır.

Canlıların sınıflandırılması canlıların özelliklerinin daha iyi anlaşılmasını sağlamakta ve bu sayede canlılar arasındaki etkileşimin daha iyi anlaşılması hedeflenmektedir. Canlıların ortak yaşam alanları ve bu alanlardaki yaşayış biçimleri gibi pek çok etken değerlendirilmektedir. Bu değerlendirmeler için oluşturulan, canlıların dahil olduğu ayrımlar taksonomik basamak (klad) olarak ifade edilir ve taksonlardan oluşur. Görüldüğü üzere taksonlar birbirleri altında yer alabilir ve birbirlerini kapsayabilirler. Örnek olarak Lazarus taksonu verilebilir. Lazarus taksonu, nesli tükendi sanılıp tükenmediği ortaya çıkan türlerin yer aldığı bir taksondur. Taksonlar arasında Alem (bitkiler alemi, hayvanlar alemi) en üst ve kapsayıcı alanı oluşturur. Alem içerisinde yer alan canlılar özelliklerine göre kapsamları daraltılarak alt taksonlara ayrılır. Yaşamın sürekliliği ve dinamikliği göz önünde bulundurulduğunda sayısı milyonların üzerinde olan ve sürekli yeni keşifler ışında genişleyen farklı canlı türlerinin sınıflandırılmasının ne kadar önemli ve bir o kadarda kompleks olduğu anlaşılabilir. Örneğin yeryüzünde yaşayan 7.4 milyardan fazla insan olduğu düşünülmektedir 4 ve bu sayı yeryüzünde yaşayan bütün canlıların yüzde 0.01’ine denk düşmektedir, diğer yandan bu kadar küçük bir canlı türünün ortaya çıktığı ilk günden bu yana gezegendeki vahi hayvanların yüzde 83’ünün, bitkilerin ise yarısının yok olmasına yol açması oldukça üzüntü verici 5.

Taksonominin Dalları

Taksonomi, çalışma alanı bakımından Alfa ve Beta olmak üzere farklı dallara (klasik ayrımda alfa ve beta, ancak aşağıda gamma ve omega gibi ek dallara da yer verdim) ayrılmaktadır. Bu dallar farklı ilişkilere odaklanmakta ve canlılar arasındaki farklılıkların daha detaylı araştırılabilmesini sağlamaktadır. 20. yüzyılın önemli evrimsel biyologlarından Ernst Mayr tarafından 1953’te modern içeriğiyle tanımlanan taksonomik terimlerdir. Sınıflandırma seviyeleri birbiriyle doğrudan ilişkili ve iç içe yapılar oluşturduğu için taksonominin tüm derecelerini birbirinden keskin biçimde ayırmak oldukça zordur. Özet bir ayrım yapmak gerekirse;

Alfa Taksonomi

Alfa Taksonomi (Yun. α, alpha), Mayr tanımlamaları öncesinde de çeşitli karşılıklar almıştır. Eski literatürde alfa taksonomi morfolojik (yapıbilimsel. bkz. morfoloji) nitelikleri önceliklendirse de günümüzde yeni türlerin sınıflandırılmasında morfolojik özellikler arka planda tutulur. Tür seviyesi üzerinde durur ve hangi canlının hangi taksonun içerisinde yer alacağına karar verir.

Beta Taksonomi

Beta Taksonomi (Yun. β, beta), türler arasındaki akrabalık ilişkilerini incelemektedir. Mayr tarafından verilen bir tanıma göre beta taksonomide sınıflandırma derecesi tür-üstüdür (1968). Beta Taksonomi türleri alt ve yüksek kategorilere filogenetik (çeşitli organizma grupları arasındaki evrimsel ilişki) rekonstrüksiyon (yeniden kurma, yeniden yapılandırma) yaparak ayırmaktır.

Gamma Taksonomi

Gamma Taksonomi (Yun. γ, gamma), canlıların sahip oldukları alttür popülasyonları, iç-spesifik varyasyonları incelemektedir.

Omega Taksonomi

Omega Taksonomi (Yun. Ω, omega), taksonomik aktivitelerin ekolojiyle (ecology), fitokimya (phyto-chemistry), fitocoğrafya (phyto-geography), sito-genetik (cyto-genetics) ve fizyolojiden (physiology) elde edilen verilerle zenginleştirildiği, Carl Epling tarafından ifade edilen, modern deneysel taksonomidir.

Önerilen Yazı

Doğa gözlemi ile ilgili yazılarda mümkün olduğu kadar tür bilgileri vermeye gayret ediyorum. Bu nedenle bu yazının tür bilgileri, isimlendirmeler, türler ve daha genel canlı topluluklarının birbirleri arasındaki ilişkilere dair bir kaynak olmasını umuyorum.

Kaynakça nedir?
  1. Kenneth J. Locey, Jay T. Lennon, Scaling laws predict global microbial diversity, http://www.pnas.org/content/early/2016/04/26/1521291113.full, (22 Mayıs 2018)
    Stephanie Pappas, There Might Be 1 Trillion Species on Earth, Live Science (2016), livescience.com/54660-1-trillion-species-on-earth.html, (22 Mayıs 2018)
  2. Catalogue of Life: 2017 Annual Checklist, http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2017/info/ac, (22 Mayıs 2018)
  3. Science News, How many species on Earth? About 8.7 million, new estimate says, Source: Census of Marine Life (2011), sciencedaily.com/releases/2011/08/110823180459.htm, (22 Mayıs 2018)
    Phys.org, A new estimate of biodiversity on Earth (2017), phys.org/news/2017-08-biodiversity-earth.html, (22 Mayıs 2018)
    Bob Strauss, Thought.co, How Many Animal Species Are There? (2017), thoughtco.com/how-many-animal-species-on-planet-130923, (22 Mayıs 2018)
  4. The World Bank, World Population Prospects: 2017 Revision, data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL, (22 Mayıs 2018)
  5. Damian Carrington, The Guirdian, Humans just 0.01% of all life but have destroyed 83% of wild mammals – study (2018), theguardian.com/environment/2018/may/21/human-race-just-001-of-all-life-but-has-destroyed-over-80-of-wild-mammals-study, (22 Mayıs 2018)
Hey! Bir dakika!

Yeni içeriklerden haberdar olmak ister misin?


Kayıt Ol!

Etiketler

Yorumlar

Yazıyla ilgili düzenleme gönder!

Neden Yoldan Çıktım?

Neden Yoldan Çıktım?
Ekoyurttaş. Yazar, çizer, yürür-gezer, bisikletle ulaşır. Daha az tüketmenin, tüketmekten çok üretmenin, dönüştürmenin yollarını arar, paylaşır.

Sonraki Yazı

Aktüel

Bouldering Nedir? Nasıl Yapılır?

Yapay duvar tırmanışında, yüksekliğin tavanla sınırlı ve yerlerin minder (crash pad) kaplı olması nedeniyle çok az ekipmana ihtiyaç...

Önerilen Yazılar